قطب علمی آموزش عالی و توسعه دانشگاه شهید بهشتی روز چهارشنبه، ۲۵ مهرماه ۱۴۰۳، میزبان چهارمین نشست از سلسله نشستهای پداگوژی دانشگاهی بود. این نشست با عنوان«ارتباطات استاد و دانشجو» با حضور دکتر محمد یمنی استاد گروه علوم تربیتی دانشگاه شهید بهشتی برگزار شد و موضوعات مرتبط با اهمیت تعامل میان استاد و دانشجو بهعنوان یکی از مؤلفههای کلیدی موفقیت در آموزش عالی مطرح شد. همچنین، چالشها و فرصتهای ارتباطات استاد و دانشجو در فضای آموزشی و ارائه راهکارهای کاربردی برای بهبود تعاملات در محیطهای دانشگاهی مورد بررسی قرار گرفت. شایان ذکر است که اعضای هیأت علمی حاضر در این نشست از دانشکدهها و گروههای آموزشی و پژوهشی مختلف دانشگاه شهید بهشتی، شامل دانشکده علوم کامپیوتر (گروه نرمافزار)، دانشکده علوم شیمی و نفت (گروه شیمیفیزیک)، دانشکده ادبیات و علوم انسانی (گروه زبان روسی و اسلاوی و گروه زبان و ادبیات عربی)، دانشکده علوم ورزش و تندرستی (گروه علوم زیستی و ورزش) و دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی (گروه علوم تربیتی)؛ دانشگاه فرهنگیان (گروه تکنولوژی یادگیری) و پژوهشگاه مطالعات فرهنگی، اجتماعی و تمدنی بودند.
در ابتدای نشست، کلاس درس بهعنوان یک سفر یادگیری توصیف شد؛ فضایی که در آن استاد و دانشجو بهمانند مسافران یا کاوشگران، وارد مسیری برای جستجو و کشف دانش میشوند. این دیدگاه با تشبیه کلاس درس به یک موزه تکمیل شد، جایی که دانشجویان مانند بازدیدکنندگان موزه، به کشف مفاهیم و دریافت دانش از طریق تعامل با محتوا و محیط میپردازند.
در ادامه، دکتر یمنی با تأکید بر اهمیت مفهوم پداگوژی دانشگاهی بیان کردند که پداگوژی، مفهومی با ریشه یونانی در واژه «پدیا» (به معنای کودک)، به یکی از مفاهیم بنیادین آموزش در دانشگاهها تبدیل شده است. این اصطلاح که در ابتدا بیشتر به آموزش کودکان اشاره داشت، امروزه بهعنوان چارچوبی جامع برای آموزش در تمامی سطوح، از جمله آموزش عالی، گسترش یافته است. ایشان افزودند که انسان در هر سنی، دوران کودکی خود را با خود حمل میکند. بنابراین، واکنشهای عاطفی معلمان و دانشجویان ریشه در تجربیات کودکی آنها دارد. بهعنوان مثال، انتقادهای مخرب یک استاد میتواند بازتابی از همین ارتباطات گذشته باشد پداگوژی دانشگاهی تنها به برنامهریزی درسی و آموزشی محدود نمیشود، بلکه شامل ابعاد مدیریتی، روانشناختی و شناختی نیز هست. بر اساس توضیحات دکتر یمنی، انسان را نمیتوان به اجزای مجزا تقسیم کرد و آموزش باید با نگاهی کلنگرانه و سیستماتیک طراحی شود. چنین دیدگاهی، به ارتقای کیفیت تعاملات در کلاس درس و ایجاد محیطی پویاتر برای یادگیری کمک میکند.
ارتباطات میان دانشجویان و اساتید، یکی از عوامل کلیدی در پیچیدگی فضای آموزشی است. دکتر یمنی با استناد به نظریه کنش، توضیح دادند که کنشهای انسانی نه تنها از فرد فراتر میروند، بلکه پیامدهای آنها میتواند خود کنشگر را نیز درگیر کند. ایشان در بخش دیگری از سخنان خود، به تفاوت میان «فکر» و «اندیشه» اشاره کردند؛ «فکر» ثابت است و بر پاسخها متمرکز است، در حالی که «اندیشه» پویاست و به تولید سوال و فکر میپردازد. این تفاوت، نشاندهنده اهمیت پرورش اندیشه در کلاس درس است. ایشان همچنین به نقش «امید» در آموزش پرداختند و اظهار داشتند که بدون امید، هیچ حرکت یا خلاقیتی ممکن نیست.
دکتر یمنی اظهار داشتند که فنون ارتباطی، اگرچه در نگاه نخست به بهبود فرآیند ارتباط کمک میکنند، گاهی میتوانند ماهیت انسانی این تعاملات را تحت تأثیر قرار داده و حتی کاهش دهند. زمانی که ارتباطات براساس قواعد سخت و روشهای از پیش تعیینشده شکل میگیرند مانند اجرای اجباری روشهای گروهی در کلاس درس، ممکن است برخی دانشجویان نتوانند با این شیوهها سازگار شوند. به بیان دیگر، در نبود پیشنیازهای لازم، نتایج حاصل ممکن است برخلاف انتظار باشد و تأثیرات منفی به دنبال داشته باشد. یکی از پیامدهای توسعه فنون ارتباطی، تسلط بر «چگونگی ارتباط برقرار کردن» و «ابزارهای ارتباطی» است؛ اما آیا این فرآیند به معنای واقعی تعامل انسانی را محقق میکند؟
در این نشست، دکتر یمنی با طرح پرسشهایی کلیدی، فضای گفتگو و تبادلنظر میان اساتید را فراهم کردند. پرسشهایی از قبیل: «چه تفاوتی میان ارتباط و تعامل وجود دارد؟»، «سهم دانشجو در فرآیند ارتباطات کلاسی چقدر است و آیا میتوان این سهم را تعریف و محدود کرد؟»، «مبانی ارتباطات انگیزشزا و امیدبخش برای دانشجویان چیست و این مبانی از چه نشأت میگیرند؟» و «چگونه میتوان موانع ارتباطی در کلاس را شناسایی و برطرف کرد؟»
در این گفتگو، مباحث گوناگونی پیرامون ارتباطات میان استاد و دانشجو و نقش ابعاد روانشناختی در تعاملات آموزشی مطرح شد. برخی از اساتید به تأثیر تجربیات دوران کودکی دانشجویان بر رفتار و عملکرد کنونی آنها اشاره کردند و تأکید داشتند که برای درک بهتر مشکلات دانشجویان، باید به ریشههای روانشناختی رفتارهای آنها توجه شود. همچنین، بر اهمیت شناخت بخشهای مختلف وجود انسان و درک عمیقتر از تعاملات پیچیده در کلاسهای درس تأکید شد، زیرا این شناخت میتواند به بهبود روابط میان استاد و دانشجو کمک کند. اساتید همچنین به برخی رفتارهای منفی و چالشبرانگیز، مانند لجبازی در محیطهای آموزشی، اشاره کردند که گاهی ریشه در الگوهای رفتاری دوران کودکی دارد. در همین راستا، پیشنهاد شد که آگاهی نسبت به نقاط ضعف موجود افزایش یابد و برای رفع آنها تلاشهای مؤثری صورت گیرد.
در ادامهی نشست، موضوع حضور و غیاب دانشجویان بهعنوان یکی از چالشهای اساسی در محیطهای آموزشی مطرح گردید. برخی از اساتید بر این باور بودند که ایجاد محیطی جذاب و پویا در کلاسها میتواند دانشجویان را به مشارکت فعالتر در فرایند یادگیری ترغیب کند. همچنین، استفاده از فعالیتهای فیزیکی کوتاهمدت در زمان خستگی دانشجویان بهعنوان روشی برای حفظ شادابی و انرژی کلاس، مورد توجه قرار گرفت. از سوی دیگر، برخی دیگر از اساتید تأکید داشتند که بهجای تمرکز صرف بر حضور و غیاب، باید از روشهای غیرمستقیم برای ارزیابی حضور دانشجویان، نظیر مشارکت کیفی در بحثهای کلاسی استفاده کرد. در مقابل، برخی اساتید بر این عقیده بودند که حضور و غیاب همچنان نقشی اساسی در ایجاد نظم و مسئولیتپذیری در محیط آموزشی ایفا میکند و عدم ثبت آن در برخی موارد ممکن است منجر به بروز مشکلات جدی گردد. در این راستا، تأکید شد که برخی دانشجویان تازهوارد ممکن است با چالشهای ناشی از آزادیهای جدید مواجه شوند و استاد میتواند با استفاده از حضور و غیاب، نظمی نسبی در رفتارهای آنان ایجاد نماید.
در بخش دیگری از نشست، مسائل مربوط به رفتارهای غیرمؤثر در کلاس و شیوههای برخورد با آنها نیز مورد بحث قرار گرفت. یکی از اساتید به تجربه شخصی خود اشاره کرد و اظهار داشت که برخی دانشجویان، بهویژه نیاز به انگیزه بیشتری برای مشارکت فعال در کلاس دارند. همچنین، موضوع تحقیر دانشجویان، بهویژه بهصورت غیرمستقیم، مطرح گردید و اساتید تأکید کردند که این نوع رفتارها میتواند آثار منفی زیادی بر انگیزه و عملکرد دانشجویان داشته باشد. در این راستا، یکی از اساتید تجربهای را بهاشتراک گذاشت که در آن بهطور ناآگاهانه، دانشجویی احساس تحقیر کرده بود. این تجربه یادآوری کرد که باید به حساسیتهای مختلف دانشجویان در نسلهای متفاوت توجه ویژه داشت و مراقب بود که نظرات و رفتارها بهگونهای بیان شوند که از سوءتفاهم یا ایجاد احساس تحقیر جلوگیری شود. در نهایت، بحث بر سر چگونگی ایجاد تعادلی میان مسئولیتپذیری دانشجویان، حفظ نظم و انگیزههای درونی برای مشارکت در کلاس ادامه یافت و اساتید نظرات مختلفی در این زمینه ابراز کردند. دکتر یمنی نیز تأکید کردند که علاوه بر تدریس، باید به وضعیت بیرونی دانشجویان توجه ویژهای داشته باشیم و برای ایجاد فضای آموزشی مؤثر، به نیازها و احساسات دانشجویان اهمیت دهیم.
در ادامه نشست، دکتر یمنی به نکات مهمی درباره آموزش و تربیت اشاره کردند. وی با استناد به جملهای از یک مربی معروف اتریشی مبنی بر اینکه «فرمول تعلیم و تربیت پیدا نشده است»، بر پیچیدگی و تنوع در آموزش و اهمیت پذیرش پیچیدگی روابط انسانی در فرآیند آموزش تأکید کردند. در راستای این مطلب، یکی از اساتید بر لزوم برگزاری کارگاههای آموزشی برای همکاران و دانشجویان بهمنظور یادگیری قواعد گفتگو و ارتباطات مؤثر تأکید کردند.
در پایان نشست، دکتر یمنی با تأکید بر اهمیت استمرار اینگونه نشستها بهعنوان فرصتی برای تعاملات علمی، اظهار داشت که اساتید میتوانند با بهرهگیری از تجربیات خود و آزمایش روشهای گوناگون متناسب با شرایط فردی و محیطی دانشجویان، نقش مؤثری در ارتقای پیوسته کیفیت تعاملات در محیطهای دانشگاهی ایفا کنند.
با ما در ارتباط باشید
کانال قطب در تلگرام https://t.me/cehed_sbu
وب سایت قطب http://cehed.sbu.ac.ir
صفحه رسمی قطب در اینستاگرام https://instagram.com/cehed.sbu
پیشنهاد، انتقاد، همکاری
Cehed@sbu.ac.ir
